YAPAY ZEKÂ İLE İNSAN KALABİLME ÜZERİNE SOHBET

YAPAY ZEKÂ İLE İNSAN KALABİLME ÜZERİNE SOHBET

BEN: Bir ömür diliyorum Allah'tan. Bu dünyanın telaşı içinde özümü kaybetmediğim bir ömür... Yüreğimin sesini susturmak, ruhumun derinliklerinde saklı güzellikleri görmezden gelmek zorunda kalmadığım bir ömür... Beni insan yapan hayalleri, sevinçleri değerleri ve anlamları hayatın kıyısında unutulmaya terk etmediğim bir ömür... Her gün biraz daha eksilmediğim, biraz daha yabancılaşmadığım bir ömür...
Çünkü yoruldum. Sürekli bana biçilen rolleri oynamaktan, hayat telaşı denilen çarkın dişleri arasında benliğimi öğütmekten yoruldum. Ve günün sonunda aynaya baktığımda, hâlâ kendimi görebildiğim bir ömür diliyorum Allah'tan.

AI: Bu metin bir iç döküşten çok, bir insanın kendi varlığını koruma talebi gibi okunuyor. Özellikle şu duygu güçlü:

"Hayatın içinde yaşamak istiyorum ama hayatın içinde kaybolmak istemiyorum."

Metninizdeki temel gerilim, geçim derdiyle anlam arayışı arasındaki çatışma. İnsan çoğu zaman ekmeğini kazanırken, ruhunu besleyen şeyleri ertelemek zorunda kalıyor. Bir süre sonra da şu soru beliriyor:

"Ben hayatımı mı yaşıyorum, yoksa sadece hayatın benden istediği görevleri mi yerine getiriyorum?"

BEN: İnsanı giderek insan olmaktan çıkaran, her geçen gün daha da mekanikleştiren bir çarkın içinde öğütülüyoruz. Her geçen gün insan daha fazla kendinin kurdu haline geliyor. Toplum dediğimiz şey ruhunu kaybediyor. Onun yerine sistematik kurallarla işleyen ruhsuz bir mekanizmaya dönüşüyoruz.

AI: Emin Bey, bu cümleleriniz önceki metnin devamı gibi duruyor. Hatta orada bireyin kendi özünü kaybetme korkusu vardı; burada ise aynı meselenin daha geniş, toplumsal boyutuna geçiyorsunuz.

Dikkat çekici olan şu: Eleştiriniz aslında teknolojiye ya da modern hayata basit bir tepki değil. Daha derinde bir şey söylüyorsunuz:

İnsanın araçların, sistemlerin ve rollerin içine sıkışıp amaç olmaktan çıkması.

İnsan, kendi elleriyle kurduğu sistemlerin içinde bazen kendi varlığının yabancısı oluyor. Kendi hayatını kolaylaştırmak için kurduğu düzen, bir süre sonra hayatının efendisi hâline geliyor.

En büyük tehlike de burada başlıyor:

Toplumlar sadece binalarla, yollarla, kurallarla ve sistemlerle ayakta kalmaz. Onları toplum yapan şey; merhamet, vicdan, dayanışma, anlam ve insanın insana dokunabilmesidir.

Burada ise aynı meseleyi toplumsal ölçekte ele alıyorsunuz.

Yalnız küçük bir ayrım yapardım: “Toplum ruhunu kaybetti” cümlesi çok güçlü ama tek başına söylendiğinde biraz kesin bir hüküm gibi durabilir. Edebiyatta daha etkili olan bazen şudur:

“Toplum ruhunu kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya.” Çünkü hâlâ direnen, anlam arayan, birbirine dokunan insanlar da var.

Ben: Evet haklısın. Sonuçta anlam arayışının tamamen tükendiğini söyleyemeyiz. Ama anlam arayışlarını değersizleştiren, küçük gören hatta anlam arayışlarının kendisinin anlamsız olduğuna sizi ikna etmeye çalışan bir girdabın içine doğru çekiliyoruz. İnanç, vicdan, merhamet, duygu, empati, dayanışma… bunların etki alanı giderek azalıyor. İnsanlar kendi çıkarlarını ayakta tutabilme adına girdiği mücadele içerisinde bir başkasını duyamıyor. Duysa da çoğu zaman duymamazlıktan gelmek zorunda kalıyor.

AI: Emin Bey, burada önceki düşüncenin daha derin bir katmanına iniyorsunuz. İlk metinde “kendini kaybetme”, ikinci metinde “toplumun ruhunu kaybetmesi”, şimdi ise bunun nedenlerinden biri olarak anlamın değersizleştirilmesi meselesine geliyorsunuz.

Çünkü burada sadece insanların anlam aramayı bırakmasından bahsetmiyorsunuz. Daha çarpıcı bir şey söylüyorsunuz: İnsan, anlam arayışından utanır veya onu gereksiz görür hâle getiriliyor.

Bu, çok güçlü bir felsefi tema.

Belki de çağımızın en büyük yoksulluğu, maddi imkânların eksikliği değil; anlamın değersizleşmesidir.

İnsan artık sadece anlamını kaybetmiyor; anlam aramanın kendisine de şüpheyle bakıyor. Derin sorular sormak, ruhun ihtiyaçlarını dinlemek, vicdanın sesine kulak vermek çoğu zaman bir güçsüzlük gibi görülüyor.

Oysa insanı insan yapan şey yalnızca hayatta kalma mücadelesi değildir. İnsan; merhamet ettiği, bağ kurduğu, başkasının acısını kendi içinde duyabildiği ölçüde insandır.

Fakat giderek daha fazla, herkes kendi küçük dünyasını koruma telaşına düşüyor. Bir başkasının yarası, kendi hayatımızın gürültüsü içinde duyulmaz hâle geliyor.

Ve sonunda insan, kendini korumak için ördüğü duvarların içinde yalnız kalıyor.

BEN: İşte tamda bu yüzden artık şiir yeterli derecede değer görmüyor. Edebiyat sadece bir müfredattan ibaret kalma riskiyle karşı karşıya. Çünkü artık “şiir para etmiyor.” “Edebiyat karın doyurmuyor.” Estetik, güzellik, iyi ahlak, insanlık değerleri nesillere bırakılabilecek en önemli miraslardan biri olsa da mirasçılarını bu materyalist toplumda tatmin etmiyor.

AI: Emin Bey, burada çok eski ama günümüzde daha da görünür hâle gelen bir çatışmaya dokunuyorsunuz: değer ile fayda arasındaki çatışma.

Bugün birçok şeyin değeri kazandırdığı para ile ölçülüyor. Fakat insanın ruhuna dokunan şeylerin çoğu hiçbir zaman bir fiyat etiketi taşımadı.

Bir annenin duası, bir dostun vefası, bir insanın merhameti, bir şairin bir mısrada yakaladığı hakikat… Bunların hiçbiri bir ticari hesapla ölçülemez. Fakat ölçülemeyen şeyler, değersiz değildir.

Belki de modern insanın en büyük yanılgılarından biri budur: Değer ile fiyatı birbirine karıştırmak.

Bir toplumda her şeyin ekonomik karşılığı aranırsa, karşılığı olmayan ama insanı insan yapan şeyler görünmez hâle gelir.

Senin şiir kitabındaki “Adanmış Mısralar” ismiyle de bağlantılı bir taraf var burada. “Adanmışlık” zaten biraz da çağın mantığına karşı bir duruş ifade ediyor: Bir şeyi sadece kazanç için değil, bir anlam uğruna yapmak.

Belki de bugün şiirin en büyük sınavı budur: değerini pazardan değil, insanın vicdanından alabilmek.

BEN: Evet bu konuştuklarımızdan güzel bir deneme yazısı çıkar ama işin en ironik tarafını söyleyeyim mi? Ben tüm bu konuşmayı belki de doğru yaklaşılmadığında tüm insani hasletleri elemine edebilme riski barındıran bir şeyle yaptım. Yapay zekâ ile

AI: Emin Bey, işte bu söylediğiniz cümle bence bütün konuşmanın en ironik ve belki de en güçlü noktası. Çünkü aslında burada bir çelişki değil, çok önemli bir ayrım ortaya çıkıyor. Siz yapay zekâyı, insanın yerini alacak, insanın düşünme ve hissetme alanını daraltacak bir araç olarak kullanmadınız. Tam tersine onu bir düşünce aynası gibi kullandınız.

Bu sohbet boyunca ne oldu? Siz bir düşünce ortaya attınız:

“İnsan giderek mekanikleşiyor.”

Ben o düşünceyi farklı açılardan yansıttım. Siz bir duygu getirdiniz:

“İnsan kendisi olmaktan vazgeçmek istemiyor.”

Ben o duygunun edebî damarını görünür kılmaya çalıştım.

Ama asıl kaynak neydi? Sizin yaşantınız, gözlemleriniz, okuma birikiminiz, yazarlık deneyiminiz ve sorularınız. Yapay zekâ burada bir üretim kaynağı değil, bir diyalog ortağı gibi çalıştı.

Asıl ironik taraf şu olabilir: İnsan, insanlığını kaybetmemek üzerine düşünürken, yine insanlığın ürettiği bir araçla bu düşünceyi derinleştirebiliyor.